حوضه سنوزوییک ماهنشان - میانه، در جنوب باختری پایانه جنوبی گسل تبریز، میان دو قلمرو زمین ساختی شمال باختر و شمال ایران جای دارد که متاثر از دو رژیم زمین ساختی و وضعیت تنش متفاوت هستند. از این رو، شناخت وضعیت تنش در گستره ماهنشان- میانه، یک روش کلیدی برای تعیین مرز گذار میان این دو قلمرو زمین ساختی است. در این پژوهش وضعیت تنش کواترنری گستره با استفاد ه از روش وارون سازی داده های جنبشی گسل ها (صفحه گسل و بردار لغزش آن)، برداشت شده در 25 ایستگاه در گستره حوضه رسوبی سنوزوییک ماهنشان - میانه، بررسی شده است. نتایج، راستای محور بیشینه فشارش افقی کواترنری را در بخش های مختلف گستره، شمال خاور- جنوب باختر (~N049) و رژیم تنش حاکم بر منطقه را فشارشی و هماهنگ با تنش ناشی از همگرایی عربی - اوراسیا نشان می دهد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در پژوهش حاضر جهت تفکیک بخش های مختلف ردیف رسوبات پالیوژن حوضه رسوبی کپه داغ و تطابق ناحیه ای این حوضه با نواحی همجوار در منطقه آسیای میانی، از دوکفه ای های اویستر استفاده شده است. همچنین مطالعه دیرینه زیست جغرافیایی این فونا نیز مدنظر این پژوهش بوده است. بر این اساس، اجتماعات Pycnodonte-Oestra در انتهای سازند چهل کمان معرف زمان پالیوسن پسین و اولین ظهور گونه Flemingostrea hemiglobosa در قاعده سازند خانگیران نشانگر آغاز ایوسن است. همچنین، اجتماعات انواع گونه ها و زیرگونه های مختلف زیرجنس Turkostrea در سازند خانگیران گویای بخش میانی ایوسن پیشین و تجمعات Sokolowia در بخش نزدیک به راس سازند خانگیران نیز شاخص محدوده سنی لوتشین بارتونین در نظر گرفته شده اند. این ویژگی ها در تطابق کامل با اجتماعات ثبت شده از فونای دوکفه ای در سایر نقاط آسیای میانه نظیر حوضه های آمودریا، فرغانا، افغان تاجیک و تریم چین بوده و نشان از تاریخچه زمین شناسی یکسان حوضه های فوق در طول پالیوژن دارند که در نتیجه آن، حضور انواع تاکسای نرمتنان شناسایی شده در حوضه کپه داغ، در افق ها و واحدهای سنی مشابه در سرتاسر منطقه عظیم آسیای میانه رخ داده است.

کانسار سرب-روی-مس چرلانقوش در شمال شرق ماهنشان و در گوشه شمال غربی پهنه ایران مرکزی واقع است. واحدهای سنگی موجود در این منطقه وابسته به سنوزوییک و شامل سازند قرمز پیشین، سازند قم، سازند قرمز پسین و نهشته­های کواترنری هستند. در منطقه مورد بررسی، سازند قرمز پسین که میزبان کانه­زایی است دارای گسترش زیادی بوده و شامل تناوبی از مارن، لای­سنگ، ماسه­سنگ ­­ های اکسایشی قرمز رنگ و ماسه­سنگ ­­ های احیایی خاکستری روشن است. کانه زایی سرب-روی-مس در بخش های دارای مواد آلی درون ماسه­سنگ های خاکستری پهنه شسته­شده رخ داده است. در کانسار سرب-روی-مس چرلانقوش، دو افق کانه­زایی وجود د ارد و هر یک از آن دارای سه پهنه شامل پهنه کانه­زایی، پهنه شسته شده و پهنه قرمز اکسایشی هستند. بافت های دیده شده در این کانه­زایی شامل بافت­های جانشینی، دانه­پراکنده، شبه لامینه­ای، عدسی­شکل و سیمان بین دانه ای هستند. سنگ میزبان در این کانسار، ماسه­سنگ و کانه های اولیه شامل گالن، اسفالریت، پیریت، کالکوسیت اولیه و کالکوپیریت و کانی های ثانویه کالکوسیت ثانویه، کولین، مالاکیت، آزوریت، گوتیت و لپیدوکروزیت هستند. ویژگی های این کانه زایی از نظر ساخت و بافت، سنگ میزبان، کانه ها، چینه­شناسی و عوامل کنترل کننده کانه­زایی (مواد آلی گیاهی و به مقدار کمتر پیریت به عنوان عامل اصلی احیا کننده محیط و همچنین نفوذپذیری بالا در سنگ میزبان) شبیه کانسارهای مس رسوبی نوع لایه­های قرمز هستند.

حوضه رسوبی ماهنشان با امتداد کلی شمال غربی-جنوب شرقی یکی از زیرحوضه های همزمان با زمین ساخت سنوزوئیک شمال غرب ایران مرکزی است که بین کوه های البرز غربی و مجموعه دگرگونی تکاب واقع شده است. حوضه ماهنشان شامل سازندهای سرخ زیرین، سرخ بالایی و قم است که در مجاورت واحدهای گرانیتی و گنایسی مجموعه تکاب به سن پرکامبرین قرار دارد. در این مطالعه، با تلفیق داده های دورسنجی و برداشت های میدانی گسترده شامل سازوکار گسل ها و هندسه چین خوردگی ها، الگوهای چینه های رشدی و ناپیوستگی ها در قالب یک برش ساختاری عمود بر امتداد حوضه ماهنشان و مجموعه دگرگونی تکاب ترسیم شده و روابط ساختاری واحدهای زمین شناسی مشخص گردیده است. بر اساس این برش ساختاری، پهنه ی گسلی ماهنشان با روند شمال غربی، سازوکار غالب معکوس با مولفه جزئی راستالغز راستبر نشان می دهد. از طرف دیگر گسل های مجموعه دگرگونی تکاب با روند شمال غرب-جنوب شرق دارای سازوکار راستالغز راستبر است. موازی بودن گسل های راندگی و راستالغز نشان دهنده مدل ساختاری بخش بندی کرنش در دگرریختی ترافشارشی حوضه ماهنشان و مجموعه دگرگونی تکاب است. این سبک ساختاری تاییدکننده مدل های مشابه ارائه شده بر مبنای بخش بندی کرنش برای حوضه ایران مرکزی است. تشکیل چینه های رشدی همزمان با زمین ساخت در سازند سرخ زیرین و همچنین ناپیوستگی و با شیب کمتر نهشته شدن سازندهای سرخ زیرین و قم بر روی واحدهای قدیمی تر رسوبی و دگرگونی نشان می دهد که گسلش و چین خوردگی در این منطقه حداقل از زمان الیگوسن پایانی شروع شده است، که می توان این فاز دگرریختی را با آغاز برخورد عربی-اوراسیا و برخاستگی تکتونیکی البرز غربی مرتبط دانست.

زاگرس کمربند چین خورده - رانده ای است که ازشمال غرب تا جنوب ایران امتداد یافته وتوسط گسله های عرضی (با روند NWN-SES) بریده و بهم ریخته شده است. جهت بررسی شواهد تاثیرگذاری عملکرد این گسله ها درتکوین حوضه رسوبی زاگرس، پهنه گسله سبزپوشان (در حد فاصل گسله های کازرون و کاره باس) به عنوان مورد مطالعاتی انتخاب گردید. بررسی های صحرایی وکنترل نقشه های هم رخساره ای و هم ضخامت سازنده ها، حکایت ازآن دارد که این پهنه گسله از زمان کرتاسه میانی (سنومانین) تا پلیستوسن به تناوب فعالیت هایی در قالب تغییر رخساره و ضخامت سازندها یا به عنوان مرز حوضه های رسوبی داشته است. مهمترین این شواهد (از غرب به شرق پهنه گسله) عبارتند از: افزایش ضخامت سروک، تبدیل رخساره شیلی، مارنی گورپی به آهک های تربور، تبدیل رخساره مارنی پا بده به رخسار آهکی، دولومیتی جهرم، تبدیل رخساره تبخیری گچساران به مارن های رنگارنگ رازک، مرز رخساره مارنی میشان، افزایش ضخامت آغاجاری وجلوگیری ازحمل اجزاء چرتی بختیاری به سمت جنوب غرب می باشد. هیچ اثری ازعملکرد زمین ساختی رسوبی این پهنه، پیش ازکرتاسه میانی مشاهده نمی شود، درصورتی که گسله های عرضی مشابه دارای فعالیت ها قدیمی تری هستند.

رسوبات میوسن در گستره نیریز در پهنه برخوردی زاگرس، میان گسل اصلی زاگرس و پهنه افیولیتی زاگرس رخنمون دارند. به منظور مطالعه محیط رسوبی دیرینه این رسوبات، دو برش کوه آسکی و هورگان اندازه گیری و نمونه برداری شده است. ستبرای این دو برش به ترتیب 424 و 440 متر است و از ماسه سنگ، کنگلومرا و مارن سرخ و سبز رنگ تشکیل شده و به صورت ناپیوسته میان سازند جهرم و کنگلومرای بختیاری قرار گرفته اند. بر پایه مطالعات صحرایی و سنگ نگاری، 14 رخساره مربوط به کمربندهای رخساره ای بخش نزدیک به منشأ دلتای بادبزنی، بخش میانی دلتای بادبزنی، رخساره های حدواسط، رخساره های شیب دلتا و انتهای دلتا برای توالی میوسن از حاشیه به سوی مرکز حوضه تشخیص داده شده است. با توجه به رخساره های شیب که در اثر جریان های توربیدایتی، جریان های ریزشی دانه ای و جریان های خرده دار تشکیل شده اند و دانه درشت بودن و جورشدگی بد رسوبات، مدل رسوبی دیرینه برای توالی میوسن گستره نیریز، یک دلتای بادبزنی پیشنهاد می شود. همچنین گسترش رخساره های شیب نشان دهنده وجود شیب دیرینه و دلتای بادبزنی ژرف نوع شیبی است. وجود ناپیوستگی های درون سازندی فراوان، تغییرات نامنظم اندازه دانه ها و جریان های ثقلی نشان دهنده زمین ساخت فعال حوضه رسوبی و ورود ناگهانی رسوبات درشت-دانه (رویدادهای شدید ناگهانی کوتاه مدت (Catastrophic events)) به بخش نزدیک به منشأ حوضه زاگرس در زمان میوسن است.

حوضه ی ماهنشان یکی از زیرحوضه های هم زمان با تکتونیک نئوژن ایران مرکزی است. رسوبات این حوضه شامل حدود 4 کیلومتر نهشته های سازند سرخ بالایی به سن میوسن است که تلفیقی از الگوهای رشدی و جنبش نمک را در خود ثبت کرده اند. به منظور دستیابی به تکامل خاستگاهی رسوبات شمال این حوضه، برش حصار، از ترکیب داده های دورسنجی، برداشت های میدانی و نیز پتروگرافی و آنالیز مودال ماسه سنگ ها استفاده شده است. نتایج این مطالعه نشان می دهد که ماسه سنگ ها، سدآرنایت های (Q46F10Rf44) ریز تا متوسط دانه ای هستند که به طور غالب از سنگ های سیلیسی آواری ریز دانه، دگرگونی، کربناته، چرتی و آتشفشانی آندزیتی رخنمون یافته در یک جایگاه تکتونیکی برخوردی (Qm34F10Lt56 و Qt49F10L41) منشا گرفته اند. ترکیب داده های خاستگاهی و نیز جهت جریان دیرینه ی به سمت شمال شرق، نشان می دهد که رسوبات بیشتر از سنگ های پی سنگی کمپلکس تکاب و سازند قم واقع در جنوب غرب حوضه ی ماهنشان تامین شده اند. عدم تغییر خاستگاه رسوبات در طول برش مورد مطالعه نشان می دهد که کوتاه شدگی ناحیه ای و بالا آمدن سنگ های مادر پیش از نهشت سازند سرخ بالایی (میوسن) آغاز شده و طی نهشت این سازند نیز ادامه داشته است. این نتیجه گیری با سن پیشنهادی رخنمون کمپلکس تکاب طی زمان الیگوسن منطبق است.